Trzy gatunki i ich nazwy
W przyjętym tutaj ujęciu Plants of the World Online rodzaj obejmuje Aztekium hintonii, A. ritteri i A. valdezii. Ten ostatni pozostaje odrębnym gatunkiem, chociaż w części starszych opracowań włączano go do A. ritteri. Sprawdzenie nazwy ma więc znaczenie przy porównywaniu materiałów z różnych lat. [2-WWW]
Powierzchnia rozdzielona na małe obszary
Najdokładniej przebadana powierzchnia A. ritteri składa się z żeber, poprzecznych bruzd i jeszcze drobniejszych zagłębień. Taki układ dzieli skórkę na strefy odsłonięte i osłonięte. Wierzchołki fałd mają grubszą osłonę oraz wzmocnione komórki podskórne. Większość aparatów szparkowych znajduje się głębiej, gdzie sąsiadujące fragmenty pędu osłaniają je przed bezpośrednim promieniowaniem. Przestrzenne rozmieszczenie tych struktur wyjaśnia więcej niż sam wygląd rośliny z góry. [Porembski 1996]
Utrata wody obniża turgor, czyli ciśnienie wywierane przez zawartość komórki na jej ścianę. U A. ritteri towarzyszy temu zbliżanie się ścian bruzd. Anatomiczny opis tego gatunku pozwala wyjaśnić, jak kurczenie pędu zmienia dostęp powietrza do aparatów szparkowych. Zakres i znaczenie analogicznego mechanizmu u pozostałych gatunków wymagają odrębnych badań ich powierzchni. [Porembski 1996]
Miękkie tkanki i drewno
W analizie porównawczej z 2017 r. zarówno A. hintonii, jak i A. ritteri miały drewno bez włókien oraz miękiszową korę i rdzeń. Drewno jest tu wtórną tkanką przewodzącą. Obok naczyń zawiera szerokie cewki z pierścieniowymi lub spiralnymi zgrubieniami ścian. Fragmenty ściany między tymi zgrubieniami zachowują podatność na zmianę wymiarów. Taka organizacja współgra z odkształcaniem silnie uwodnionego pędu. [Vázquez-Sánchez i wsp. 2017]
Rozmieszczenie tkanek podporowych bywa odmienne nawet u bliskich krewnych. Geohintonia mexicana tworzy drewno dymorficzne, którego późniejsza część zawiera włókna. Porównanie tych roślin ujawnia kilka sposobów utrzymywania kształtu niewielkiego pędu. Wysokość, żebra, podskórnia i rodzaj drewna tworzą wspólny układ mechaniczny, którego elementy zmieniały się wielokrotnie w ewolucji Cacteae. [Vázquez-Sánchez i wsp. 2017]
Pokrewieństwo i rozpoznawanie
Butterworth i współautorzy w 2002 r. połączyli Aztekium z Geohintonia w silnie wsparty klad, stanowiący w ich drzewie linię siostrzaną pozostałych Cacteae. Analiza obejmowała 62 przedstawicieli plemienia i opierała się na plastydowym intronie rpl16. Wynik opisuje pokrewieństwo zrekonstruowane z tego markera. Strombocactus, dawniej porównywany z Aztekium, znalazł się w innej części drzewa. [Butterworth i wsp. 2002]
Szczegółowe cechy powierzchni, zakres występowania i udokumentowane sposoby rozmnażania przedstawiono w kartach A. ritteri, A. hintonii oraz A. valdezii. Budowę tkanek porównuje artykuł „Jak pęd kaktusa zachowuje kształt podczas suszy”. [Vázquez-Sánchez i wsp. 2017]