Aztekium ritteri

Nazwa i występowanie

Aztekium ritteri (dawniej Echinocactus ritteri) jest gatunkiem przyjętym w POWO. Aktualna baza podaje zasięg obejmujący meksykańskie stany Nuevo León, Coahuila i San Luis Potosí. [2-WWW]

Klasyczna praca Porembskiego z 1996 r. wiązała gatunek z niemal pionowymi ścianami skał łupkowych w wąwozie Rayones w Nuevo León. Na takiej powierzchni rośliny zajmują drobne nierówności i tworzą skupienia niewielkich pędów. To opis konkretnego typu stanowiska, istotny dla interpretacji budowy rośliny. Badania mikroskopowe wykonano jednak na okazach od wielu lat uprawianych w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu w Bonn, o nieudokumentowanym dokładnym pochodzeniu. [Porembski 1996]

Pęd złożony z fałd

Opisane przez Porembskiego pędy miały około 3 cm wysokości i 5 cm średnicy. Wyrastały z krótkiego korzenia palowego. Ich 8–15 żeber dzieliły poprzeczne bruzdy, a część większych zagłębień rozgałęziała się na kolejne szczeliny. Areole na grzbietach żeber były pokryte włoskami i wytwarzały nieliczne ciernie długości 3–4 mm, szybko odpadające. Układ fałd pozostaje przez to dobrze widoczny na starszych częściach pędu. [Porembski 1996]

Głębokość głównych bruzd wynosiła około 2–5 mm. W roślinie mierzącej kilka centymetrów jest to znaczna część promienia pędu. Urzeźbienie powiększa rzeczywistą powierzchnię mniej więcej dziesięciokrotnie względem gładkiej kuli o porównywalnej wielkości. Jednocześnie około 80% powierzchni znajduje się wewnątrz zacienionego układu fałd. Bezpośrednio odsłonięta część stanowi około jednej piątej. Wartości te charakteryzują geometrię roślin analizowanych w pracy. [Porembski 1996]

Dwie budowy skórki na jednym pędzie

Na odsłoniętych grzbietach zewnętrzna ściana komórek skórki osiągała około 5 µm grubości, a okrywająca ją kutykula około 15 µm. Kutykula tworzy barierę na powierzchni komórek. Pod nią znajdowały się dwie lub trzy warstwy podskórni o silnie zgrubiałych i zdrewniałych ścianach. Prawie każda komórka skórki zawierała druzę, czyli skupienie kryształów szczawianu wapnia, często zajmujące znaczną część jej wnętrza. [Porembski 1996]

W głębi bruzd kutykula miała około 2 µm. Komórki skórki i podskórni zachowywały cieńsze ściany, a w skórce brakowało opisanych druz. Właśnie w tych osłoniętych strefach znajdowała się niemal cała populacja aparatów szparkowych. Na odsłoniętych grzbietach były one bardzo rzadkie. Ochrona i wymiana gazowa zostały więc rozdzielone przestrzennie, mimo że obie zachodzą w obrębie jednego pędu. [Porembski 1996]

Uwodnienie zmienia dostęp do aparatów szparkowych

Podczas odwodnienia maleje turgor i objętość miękkich tkanek. Przeciwległe ściany bruzd zbliżają się wówczas do siebie, zasłaniając coraz głębiej położone powierzchnie. Na zewnątrz pozostają przede wszystkim mocniej zbudowane grzbiety. Zmniejsza się otwarcie drogi prowadzącej od aparatów szparkowych do otaczającego powietrza. Porembski interpretował tę zmianę jako mechanizm ograniczający utratę wody podczas przedłużającej się suszy. [Porembski 1996]

Opis opiera się na budowie oraz zachowaniu tkanek. W pracy nie zmierzono wielkości spadku transpiracji ani krytycznego ubytku wody, po którym roślina ginie. Funkcjonalnie istotne są dwa poziomy regulacji. Same aparaty szparkowe kontrolują otwarcie porów, a geometria fałd określa stopień osłonięcia całego obszaru, na którym pory występują. Ich współdziałanie wymaga uwzględnienia uwodnienia pędu. [Porembski 1996]

Światło, kryształy i powolny wzrost

Zacienienie znacznej części powierzchni wpływa także na dopływ światła. Autor wiązał bardzo powolny wzrost gatunku z ograniczeniami bilansu fotosyntetycznego wynikającymi z silnego samozacienienia. Było to wyjaśnienie fizjologiczne, a nie wynik bezpośredniego pomiaru produkcji biomasy w tym badaniu. Delikatniejsza budowa tkanek ukrytych w bruzdach może również zmniejszać ilość materiału potrzebnego do ich wytworzenia. [Porembski 1996]

W pracy rozważano ponadto odbijanie promieniowania przez kryształy szczawianu wapnia oraz wpływ chropowatej powierzchni na wymianę ciepła z powietrzem. Są to hipotezy dotyczące dodatkowych funkcji budowy pędu. Mocno udokumentowanym wynikiem pozostaje rozmieszczenie kryształów, zgrubień ścian i aparatów szparkowych, wykazane za pomocą przekrojów anatomicznych i mikroskopii skaningowej. [Porembski 1996]

Drewno podatne na odkształcenie

W porównawczym opracowaniu Cacteae z 2017 r. A. ritteri zaliczono do roślin o drewnie pozbawionym włókien, z miękiszową korą i rdzeniem. Drewno zawiera naczynia i cewki szerokopasmowe. Zgrubienia ścian tych cewek mają postać szerokich pierścieni lub spiral, pomiędzy którymi pozostają cieńsze fragmenty ściany. Taki układ pozwala tkance lepiej towarzyszyć zmianom wymiarów uwodnionego pędu. Autorzy łączyli tę organizację z podatnością na pionowe skracanie podczas suszy. [Vázquez-Sánchez i wsp. 2017]

Rozmnażanie z nasion i w kulturach tkankowych

David Quail opisał uprawę siewek A. ritteri w osłoniętych pojemnikach, przy sztucznym świetle i utrzymywanej wilgotności podłoża. W jego relacji z 1997 r. drobne siewki pozostawały w pierwotnym pojemniku przez długi czas, co ograniczało uszkadzanie korzeni przy pikowaniu. Fotografia dokumentowała rośliny po 18 miesiącach od wysiewu. Porowate podłoże i rozdzielenie aztekiów od szybciej rosnących gatunków umożliwiały dalszy wzrost bez zacieniania ich przez sąsiadów. Jest to udokumentowana praktyka konkretnej kolekcji. [Quail 1997]

Uzyskiwanie nowych pędów badano także in vitro. Corneanu i współautorzy wykorzystali fragmenty żeber pobrane z małych pędów rośliny matecznej oraz z materiału wcześniej namnażanego w kulturze. Odpowiedź zależała od pożywki. Powstawał kalus, pędy albo ukorzeniające się rośliny. Przejście z pożywki do szklarni wymagało osobnego etapu aklimatyzacji. Badanie dokumentuje zdolność regeneracyjną tkanek A. ritteri i oddziela wytworzenie pędu od uzyskania samodzielnej rośliny z korzeniami. [Corneanu i wsp. 1995]

Powiązane artykuły

Materiały z archiwum autora

Gatunek występuje również w prywatnym archiwum materiałów Konrada Szychowskiego. [Kaktusy i Inne 2005a, s. pliku 31, 32, 57] [Kaktusy i Inne 2006b, s. pliku 15]