Nazwa i zakres rodzaju
Franz Buxbaum opublikował rodzaj Mammilloydia w 1951 r. Plants of the World Online przyjmuje w nim M. candida. Nazwy Mammilloydia ortizrubioana, Mammillaria estanzuelensis oraz historyczne podgatunki menchacaensis i ortizrubioana należą w tym ujęciu do synonimów jednego gatunku. Opisy odmian z archiwalnych etykiet odnoszą się zatem do zmienności materiału wewnątrz tej karty. [2-WWW] [2-WWW]
W pracy Solórzano i współautorów z 2026 r. gatunek występuje pod nazwą Mammillaria candida. Autorzy korzystają z szerszego ujęcia Mammillaria, a wyniki dotyczą tej samej rośliny, którą atlas przedstawia jako Mammilloydia candida. Taki zapis pozostawia możliwość odnalezienia publikacji po jej oryginalnym tytule i łączy współczesną nazwę karty z dawną nazwą badanego materiału. [Solórzano i wsp. 2026] [2-WWW]
Budowa pędu, kwiatów i nasion
Pędy są kuliste do krótko cylindrycznych, pojedyncze lub rozgałęzione od podstawy. Powierzchnię tworzą brodawki ułożone w spirale, z cierniami skupionymi w areolach na ich końcach. Pomiędzy brodawkami wyrastają szczecinki. Liczne białe ciernie promieniste nakładają się na siebie, tworząc jasną osłonę. Ciernie środkowe mogą mieć różowe albo brązowe wierzchołki. W regionalnym opisie Flora del Bajío podano wodnisty sok oraz niebieskozielone brodawki. [Arias i Aquino 2019, s. 124–125; opis regionalny]
Kwiaty mają wyraźnie rozwinięty okwiat, a później pomiędzy brodawkami ukazują się wydłużone, jasne owoce. W opisie regionalnym nasiona są czarne, około 1,2 mm długości. Ich powierzchnia ma wydłużone komórki łupiny i zagłębione granice międzykomórkowe. Morfologia nasion jest jednym z elementów stosowanych w dyskusji o odrębności Mammilloydia. [Arias i Aquino 2019, s. 124–125]
Pozycja ewolucyjna
Analiza Chincoyi i współautorów obejmowała 52 loci plastydowe ze 142 genomów chloroplastowych, reprezentujących 103 taksony kladu mammilloidowego. Materiał oznaczony jako Mammillaria candida tworzył z M. albiflora wczesną linię siostrzaną wobec pozostałych badanych linii kladu. Wynik pokazuje, że podobieństwo brodawkowatych pędów współistnieje ze znacznym zróżnicowaniem historii ewolucyjnej. [Chincoya i wsp. 2023, s. 3–8, 12–14]
Wnioski o granicach rodzajów zależą od zakresu próby oraz rodzaju danych genetycznych. Loci plastydowe opisują historię jednego powiązanego genomu organellum. Autorzy badania z 2023 r. wskazują potrzebę dalszego ustalenia klasyfikacji, zwłaszcza że w ich próbie zabrakło Mammillaria mammillaris, gatunku typowego rodzaju Mammillaria. Aktualna karta zachowuje przyjęte ujęcie POWO, a alternatywną nazwę podaje przy omawianiu publikacji. [Chincoya i wsp. 2023, Chincoya i wsp., s. 12–14] [2-WWW]
Zasięg i struktura populacji
Weryfikacja terenowa z lat 2023–2025 potwierdziła stanowiska w Coahuila, Nuevo León, San Luis Potosí i Tamaulipas. Rośliny zajmowały przede wszystkim wyżynne wzgórza i podnóża Sierra Madre Oriental. Występowały pomiędzy krzewami i roślinami rozetowymi, a także w szczelinach skalnych zawierających glebę. Lokalnie tworzyły niewielkie, oddzielone skupienia, mimo że model warunków środowiskowych wskazywał rozleglejszy pas potencjalnie odpowiednich siedlisk. [Solórzano i wsp. 2026, s. 5–10]
W badaniu pięciu jądrowych markerów mikrosatelitarnych wykryto duże zróżnicowanie i strukturę regionalną. Zachowanie stanowisk w różnych częściach zasięgu pozwala utrzymać odmienne składniki tej zmienności. Szczegóły liczbowe, udział obszarów chronionych i ograniczenia wnioskowania przedstawiono w karcie gatunku oraz w artykule o siedliskach i genetyce. [Solórzano i wsp. 2026, s. 10–16]