Budowa i siedlisko
Sclerocactus dawsoniae ma sinawozielony pęd, zwykle pojedynczy, wysoki na 3–10 cm, wyjątkowo do 14 cm. Na 8–15 żebrach występują areole z 7–9 cierniami, przeważnie bez haczykowatego zakończenia. Kwiaty są różowe do purpuroworóżowych, a ich nitki pręcików zielonkawobiałe. Owoc ma kształt walcowaty i długość 9–22 mm. Zawiera czarne nasiona. [McGlaughlin i Naibauer 2024]
Gatunek występuje w rejonie De Beque, w hrabstwach Mesa i Garfield. Zajmuje kamieniste tarasy aluwialne dorzecza Kolorado, z udziałem żwiru i otoczaków pochodzenia wulkanicznego. Kwitnie w kwietniu i maju. Nazwa upamiętnia botaniczkę Carol Dawson. [McGlaughlin i Naibauer 2024]
Od dawnego ujęcia do osobnego gatunku
W starszych opracowaniach te populacje należały do Sclerocactus glaucus w szerokim znaczeniu. Obecną nazwę wprowadzono w 2024 r., a POWO uznaje ją za odrębny gatunek. Dawne użycie nazwy S. glaucus odnosi się tu do części większego, historycznego zakresu taksonu. Przypisanie konkretnej obserwacji do S. dawsoniae wymaga informacji o pochodzeniu badanych roślin. [McGlaughlin i Naibauer 2023] [2-WWW]
Praca genetyczna opublikowana w 2023 r. przedstawiała już tę grupę jako odrębną linię, określaną nazwą S. dawsoniae przed publikacją formalnego opisu. Najbliższe rozpoznane genetycznie populacje obu gatunków dzieliło około 10 km. Występowanie w rozdzielonych obszarach, czyli allopatria, sprzyjało utrzymaniu różnic między ich pulami genowymi. [McGlaughlin i Naibauer 2023]
Wiele markerów i zgodny podział
W analizie porównawczej 208 roślin północna grupa była reprezentowana przez 75 osobników. Badacze odczytali 20 991 zmiennych pozycji DNA w 3537 loci, czyli badanych fragmentach genomu. Drzewo pokrewieństwa, analiza podobieństwa i model przypisujący rośliny do grup genetycznych wskazywały tę samą zasadniczą odrębność S. dawsoniae względem S. glaucus. [McGlaughlin i Naibauer 2023]
Analiza populacyjna rozróżniała dwa główne zespoły genetyczne. Zróżnicowanie między nimi było większe niż między Grand Valley i Gunnison River, dwiema grupami populacji obecnego S. glaucus. U kilku osobników widoczny był niewielki mieszany sygnał genetyczny. Autorzy wiążą go z dawnym przepływem genów, który pozostawił ślad mimo dzisiejszego wyraźnego rozdzielenia głównych grup. [McGlaughlin i Naibauer 2023]
Różnice w budowie wspierały wynik molekularny. W porównywanym materiale S. dawsoniae był przeciętnie niższy, węższy i miał mniej cierni niż S. glaucus. Poszczególne zakresy cech zachodzą jednak na siebie. Rozpoznanie gatunku wynika z ich zgodnego układu oraz pochodzenia geograficznego, co tłumaczy wcześniejsze łączenie podobnych roślin pod jedną nazwą. [McGlaughlin i Naibauer 2023]
Zmienność małego zasięgu
Różnorodność nukleotydowa była istotnie niższa u S. dawsoniae niż u S. glaucus. Jest to miara przeciętnych różnic między sekwencjami w próbie. Jednocześnie oba gatunki miały zbliżoną heterozygotyczność i współczynnik wsobności. Wynik wskazuje zatem na uboższy zasób wariantów na jednym poziomie porównania, przy podobnym udziale osobników z różnymi kopiami analizowanych markerów. [McGlaughlin i Naibauer 2023]
Autorzy łączą niższą różnorodność nukleotydową z mniejszym zasięgiem i liczebnością północnej linii. W zestawionych przez nich wcześniejszych oszacowaniach zdecydowana większość znanych roślin skupiała się w jednym obszarze zarządzania, Roan Creek. Takie skupienie przestrzenne wiąże los dużej części gatunku ze zmianami zachodzącymi na niewielkim fragmencie krajobrazu. [McGlaughlin i Naibauer 2023]
Badanie opisuje zmienność DNA i strukturę populacji. Odpowiedź na suszę, tempo wzrostu i skuteczność rozmnażania wymagają odrębnych pomiarów biologicznych. Zachowanie rozpoznanego pochodzenia populacyjnego pozwala w przyszłych obserwacjach powiązać te cechy z konkretną częścią zasięgu i jej zasobem genetycznym. [McGlaughlin i Naibauer 2023]
Aktualny status federalny
Od 30 czerwca 2025 r. S. dawsoniae, wraz z S. glaucus, pozostaje poza federalną listą gatunków zagrożonych USA po usunięciu chronionej wcześniej jednostki Colorado hookless cactus. Ta zmiana prawna została ogłoszona 29 maja 2025 r. Informacje o proponowanym usunięciu z listy w pracy genetycznej z 2023 r. opisują wcześniejszy etap postępowania. [22-WWW]