Historia kaktusiarstwa w Polsce

Najstarsze świadectwa uprawy

Najstarsze świadectwo obecności kaktusa na ziemiach polskich wskazane przez Dubielecką i Wróblewskiego pochodzi z 1651 roku. Dotyczy rośliny uprawianej w jednym z królewskich ogrodów Warszawy. Dawny opis został później zinterpretowany przez Józefa Rostafińskiego jako Opuntia vulgaris. Rok 1651 wyznacza zatem datę zachowanego zapisu, a nie ustalony moment sprowadzenia pierwszego kaktusa. Samo historyczne oznaczenie, oparte na krótkiej nazwie opisowej, nie uzasadnia przypisania tej rośliny do konkretnego współcześnie przyjmowanego gatunku. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 8]

W XVIII wieku ważnym ośrodkiem uprawy był Gdańsk. Port i prywatne ogrody przyrodników tworzyły warunki do sprowadzania roślin oraz wymiany wiadomości. W ogrodzie Jakuba Kleina okaz zapisany jako Cereus sp. zakwitł dwukrotnie w 1724 roku. Jan Filip Breyne opublikował w 1752 roku opis owocu kaktusa w czasopiśmie Acta Physico-Medica. Autorzy opracowania uznają tę pracę za pierwszy powstały na ziemiach polskich artykuł poświęcony kaktusom. Możliwość wcześniejszej uprawy przez jego ojca, Jakuba Breynego, przedstawiają ostrożniej, jako przypuszczenie. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 8]

Praktyczne informacje zaczęły docierać także do czytelników polskojęzycznych. W książce Krzysztofa Kluka z 1777 roku opisano uprawę opuncji w naczyniach, ochronę przed zimnem oraz rozmnażanie z oddzielanych części rośliny. Kluk nazywał je liśćmi. Ten zapis zachowuje wartość jako świadectwo dawnego języka ogrodniczego i sposobu pielęgnacji, wymaga jednak odróżnienia od obecnego opisu członów pędowych. W przywołanym przez historyków wydaniu jego Dykcyonarza roślinnego z 1805 roku pojawia się również nazwa Cactus i opis opuncji koszenilowej. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 8–9]

Ogrody botaniczne i handel roślinami

Rozwój ogrodów uniwersyteckich pozostawił znacznie dokładniejszą dokumentację kolekcji. Katalog krakowskiego ogrodu z 1806 roku, opracowany przez Józefa A. Schultesa, wymieniał 11 pozycji zaliczonych do rodzaju Cactus. W warszawskim spisie z marca 1816 roku znalazło się osiem kaktusów wśród 243 pozycji roślinnych. Po przeniesieniu ogrodu warszawskiego w Aleje Ujazdowskie w grudniu 1818 roku Michał Szubert rozbudowywał zbiory. Jego katalog z 1824 roku wykazywał już liczne kaktusy o bardzo różnych formach pędu, w tym rośliny zapisywane jako Pereskia. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 9–10]

Skalę późniejszego rozwoju pokazuje katalog krakowski Ignacego Rafała Czerwiakowskiego i Józefa Warszewicza z 1864 roku. Obejmował 213 gatunków kaktusów według ówczesnego nazewnictwa. Najliczniej reprezentowano w nim Mammillaria z 85 pozycjami, Opuntia z 32, Cereus z 31 i Echinocactus z 29. Są to wielkości historycznej kolekcji zapisanej w dawnym systemie. Nie można ich bez rewizji nazw utożsamiać z liczbą gatunków uznawanych obecnie. Obecność kaktusów w ogrodzie wileńskim autorzy potwierdzają pośrednio, na podstawie wzmianki Stanisława Jundziłła o kradzieży roślin. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 10]

Obok instytucji naukowych działały przedsiębiorstwa ogrodnicze. Warszawskie gospodarstwo Ulrychów powstało na początku XIX wieku, a od 1831 roku organizowało sprzedaż nasion sprowadzanych z Erfurtu. Autorzy przypuszczają, że kaktusy mogły znajdować się w jego ofercie już wcześnie, ale nie podają dokumentu ustalającego początek ich sprzedaży. Wskazują natomiast, że nasiona kaktusów i innych sukulentów można było pozyskiwać z firmy do kresu jej działalności w 1939 roku. Dostęp do materiału rozmnożeniowego tworzył zaplecze dla kolekcji prywatnych. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 9]

Książki i kolekcjonerzy XIX wieku

W drugiej połowie XIX wieku opisy kaktusów stawały się dostępne poza specjalistycznymi katalogami. Hasło w encyklopedii Orgelbranda z 1863 roku omawiało ich różnorodność i utrzymywanie w kolekcjach. Przypisanie autorstwa Feliksowi Berdauowi pozostaje w opracowaniu z 2010 roku prawdopodobne, ponieważ tekst podpisano inicjałami. W polskim przekładzie Historyi roślin Louisa Figuiera, wykonanym przez Jakuba Wagę i wydanym w 1871 roku, zamieszczono rozdział o kaktusach oraz ilustracje. Kolejny etap popularyzacji stanowiły Kwiaty naszych mieszkań Edmunda Jankowskiego z 1880 roku, z opisami i rycinami roślin przeznaczonymi dla szerszego kręgu odbiorców. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 10–11]

Pierwszą polską książką w całości poświęconą kaktusom była Rodzina kaktusów Józefa Bergera, wydana w Warszawie w 1882 roku. Berger był drukarzem i kolekcjonerem. Połączył opis budowy i naturalnego występowania roślin z systematyką oraz rozbudowaną częścią uprawową. Omawiał około tysiąca gatunków w ówczesnym ujęciu, należących do 20 rodzajów. Przyjął układ Salm-Dycka, w którym znaczenie miało m.in. wykształcenie liści. Liczby i podział przedstawiają stan dziewiętnastowiecznej wiedzy, a nie współczesną klasyfikację rodziny. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 7, 11–12]

Praktyczna część książki Bergera obejmowała dobór ziemi, podlewanie, przesadzanie, zimowanie, rozmnażanie, szczepienie oraz choroby i szkodniki. Opierała się na jego doświadczeniach. Książka dokumentowała również środowisko warszawskich hodowców, wśród których znalazł się fotograf i inżynier chemik Meletiusz Dutkiewicz. Zawodowe biografie tych osób pokazują, że tworzenie kolekcji było zajęciem ludzi reprezentujących różne dziedziny. Autorzy historii odnotowują też przychylną recenzję książki napisaną przez ogrodnika i botanika Franciszka Szaniora. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 12–13]

W 1897 roku Maria Karczewska opublikowała w Ogrodniku Polskim artykuł o kolekcjach amatorskich. Opisała m.in. zbiór profesora Jurkiewicza prezentowany rok wcześniej na wystawie warszawskiej. Zwróciła uwagę na zdrowie roślin, ich skatalogowanie i oznaczenie wieku okazów. Dubielecka i Wróblewski identyfikują tego kolekcjonera jako Karola Jurkiewicza. W 1903 roku Jan Kluczycki wydał książkę Kaktusy, opartą na własnych artykułach w krakowskim czasopiśmie Ogrodnictwo. W omawianym opracowaniu jest ona wskazana jako druga polska książka poświęcona wyłącznie tej grupie roślin. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 13–14]

Moda, edukacja i rynek międzywojenny

Popularność kaktusów w latach trzydziestych znajduje potwierdzenie w prasie, ofercie handlowej i wystawach. Sensacyjna relacja z 1931 roku o pannie młodej niosącej kaktus zamiast bukietu pokazuje obecność tych roślin w kulturze codziennej. Jej rozgłos dokumentuje modę, ale nie pozwala obliczyć liczby kolekcjonerów. Bardziej rzeczowym świadectwem zapotrzebowania na wiedzę był numer 19 Ogrodnika z 15 października 1931 roku, w znacznej części poświęcony kaktusom. Zamieszczono w nim teksty o ich uprawie i doborze roślin. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 14–15]

Na Jubileuszowej Wystawie Ogrodniczej w warszawskich Łazienkach, od 26 września do 5 października 1931 roku, kaktusy prezentowały firmy Ostrowskiego i Szymona Fuchsa. Równocześnie przybywało poradników. Ukazały się Kaktusy w mieszkaniu Edwarda Nehringa w 1931 roku, książka Saryusz-Stokowskiej w 1932 roku oraz opracowania Słowikowskiej w 1933 roku i Roedera z Kaczmarskim w 1935 roku. Potwory świata roślinnego (Kaktusy) Słowikowskiej kierowano do uczniów szkół powszechnych. Poszerzało to krąg odbiorców o młodzież rozpoczynającą uprawę. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 15]

Reklamy w pierwszym numerze Świata Kaktusów z 1935 roku dokumentują sześć warszawskich firm oferujących kaktusy, inne sukulenty lub ich nasiona. Cennik zakładów Fuchsa na lata 1931–1932 obejmował 252 gatunki kaktusów i tyle samo innych sukulentów. Bludnickie Zakłady Ogrodnicze koło Halicza zwiększyły ofertę kaktusów z 58 gatunków w 1933 roku do 118 w 1934 roku. Są to dane katalogowe, obejmujące nazwy i podziały stosowane przez sprzedawców, a nie wynik współczesnej rewizji taksonomicznej. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 17–18]

Ceny wskazują zarazem na znaczne zróżnicowanie dostępności roślin. U Fuchsa Astrophytum myriostigma oferowano za 15–60 zł, podczas gdy w katalogu zakładów w Bludnikach na 1933 rok podano 3 zł. Opracowanie nie zestawia wieku, wielkości i jakości tych okazów, dlatego różnicy nie należy interpretować jako porównania równoważnych produktów. Dla skali ówczesnych dochodów autorzy przytaczają dane za 1935 rok, według których 26% pracowników umysłowych otrzymywało mniej niż 120 zł miesięcznie, a kolejne 26% od 120 do 180 zł. Zakup droższych roślin mógł więc stanowić znaczący wydatek. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 18]

Towarzystwo Przyjaciół Kaktusów

W październiku 1932 roku w Warszawie powstało Towarzystwo Przyjaciół Kaktusów. Pierwszym prezesem został Edward Korb. Do grona założycieli należeli także Szymon Fuchs, Janusz Kaczkowski, Edward Nehring i Mieczysław Proner. Po pierwszej kadencji prezesurę objął Karol Kirst. Organizacja stworzyła stałą formę kontaktu między osobami, które wcześniej poznawały się przede wszystkim poprzez handel, wystawy i korespondencję. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 16–17]

Własne czasopismo udało się uruchomić w 1935 roku. Redaktorem Świata Kaktusów został Mieczysław Proner. Pierwszy numer miał 20 stron wraz z czterema stronami okładki. Łączył artykuły z wiadomościami o towarzystwie, korespondencją, informacjami o wydawnictwach i reklamami. Drugi zeszyt ukazał się w 1936 roku. Zawarta w nim wiadomość o zebraniu 6 listopada odnotowywała ponad 60 obecnych, w tym 25 gości. Jest to frekwencja jednego spotkania, a nie liczebność całej organizacji. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 17]

Liczba przedwojennych zeszytów wymaga ostrożności. Dubielecka i Wróblewski dotarli do numerów z 1935 i 1936 roku. Przytoczyli również niepewną wzmiankę o dalszych zeszytach z lat 1937, 1938 i 1939, ale nie odnaleźli ich ani szczegółowej dokumentacji. Na podstawie samego tego artykułu można więc potwierdzić dwa obejrzane przez autorów numery, pozostawiając dalszy ciąg wydawniczy jako nierozstrzygnięty. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 17–18]

Wojna i odbudowa kolekcji

Druga wojna światowa przerwała działalność Towarzystwa Przyjaciół Kaktusów i doprowadziła do zniszczenia większości kolekcji opisanych w historii środowiska. Wspomnienia Adama Bodyńskiego, przytoczone przez autorów artykułu, dokumentują próby ratowania roślin podczas kolejnych przemieszczeń. Część okazów ocalała dzięki przenoszeniu ich razem z dobytkiem. Takie relacje pozwalają odtworzyć losy konkretnych zbiorów, chociaż nie dostarczają pełnej statystyki strat w kraju. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 18]

Przykładem odbudowy była kolekcja Jana Lewandowskiego z Tarpna koło Grudziądza. Wysiedlony na początku 1940 roku, po powrocie w marcu 1945 roku zastał zrujnowane ogrodnictwo i utracone kaktusy. Wiosną 1946 roku uzyskał przez znajomego nasiona ze Szwajcarii, w tym mieszankę nasion kaktusów. Wysiew umożliwił mu odtworzenie zbioru. W połowie lat pięćdziesiątych w kwiaciarniach pojawiały się już kaktusy, choć według relacji przywołanych w opracowaniu wybór ograniczał się głównie do pospolitych opuncji i mammillarii. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 18–19]

Odbudowie towarzyszył powrót polskiej literatury uprawowej. W 1957 roku Włodzimierz Seneta wydał Kaktusy, wskazane w artykule jako pierwsza powojenna polska książka na ten temat. W 1969 roku ukazało się znacznie obszerniejsze opracowanie Kaktusy i inne sukulenty. Książki dawały rozproszonym kolekcjonerom wspólny punkt odniesienia w okresie, w którym dostęp do roślin, nasion i kontaktów zagranicznych pozostawał utrudniony. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 19]

Od klubów lokalnych do PTMK

Pierwsze trwałe inicjatywy powojenne miały zasięg lokalny. Bydgoski Klub Miłośników Kaktusów powstał 1 czerwca 1961 roku, z inicjatywy Kazimierza Rafińskiego, który został jego pierwszym prezesem. W 1962 roku utworzono Koło Miłośników Kaktusów we Wrocławiu. Z tamtejszym środowiskiem związani byli m.in. Stanisław Miklaszewski, Henryk Ostrowski oraz Zofia i Wincenty Pyjkowie. W tym samym roku we Wrocławiu zorganizowano wystawę kaktusów w ramach Święta Kwiatów. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 19]

Tworzenie Polskiego Towarzystwa Miłośników Kaktusów w 1966 roku przebiegało etapami. Na spotkaniu w Katowicach 1 marca powołano Komitet Organizacyjny. Po rozesłaniu ankiet i uzyskaniu poparcia dla organizacji ogólnopolskiej zwołano zjazd 28 kwietnia. Uczestniczyło w nim 26 osób. Przyjęto nazwę i statut oraz wybrano Zarząd Tymczasowy, któremu przewodniczył Władysław Petrych. Zapoczątkowano również organizowanie oddziałów terenowych. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 19]

Pierwszy Walny Zjazd Wyborczy odbył się 27 listopada 1966 roku. Prezesem została Zofia Kabiesz, a Władysław Petrych objął funkcję wiceprezesa. Rozróżnienie kwietniowego zarządu tymczasowego i listopadowych władz wybranych na zjeździe pozwala poprawnie odtworzyć kolejność wydarzeń. W dokumentacji zjazdowej wymieniono osiem działających oddziałów, natomiast Bydgoszcz wykazano jako ośrodek znajdujący się w stadium organizacji. Udział gości z Czechosłowacji i Węgier oraz zagraniczne życzenia świadczą o istniejących już kontaktach międzynarodowych. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 19–20]

Wystawy i skala rozwoju

Wystawy szybko stały się jednym z podstawowych sposobów prezentowania kolekcji szerokiej publiczności. Na I Ogólnopolskiej Wystawie Kaktusów, od 11 do 19 czerwca 1966 roku w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku, 29 wystawców pokazało około 5000 roślin. II Ogólnopolską Wystawę zorganizowano w warszawskich Łazienkach od 4 do 18 czerwca 1967 roku. Autorzy wspominają duże zainteresowanie, zaznaczając brak dokładniejszej informacji o liczbie odwiedzających tę drugą imprezę. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 19, 21]

Szczególnie rozbudowana była wystawa międzynarodowa towarzysząca zjazdowi PTMK w czerwcu 1969 roku. W hali o powierzchni 2100 m² kolekcje prezentowało 46 wystawców, w tym sześciu z Węgier, NRD i Rumunii. Według danych przytoczonych w opracowaniu w dniach 8–15 czerwca obejrzało ją około 50 000 osób. Odbyło się także sympozjum z sześcioma referatami. Wystawa w parku w Chorzowie łączyła więc pokaz roślin, kontakty międzynarodowe i przekazywanie wiedzy. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 21–22]

Statystyki członkowskie pokazują szybki wzrost, a następnie wyraźny spadek liczebności PTMK. Trzy przytoczone zestawienia pochodzą z różnych momentów i mają nieco inny zakres. Szczególnie ważne jest wyłączenie Bydgoszczy z bilansu z listopada 1966 roku. Liczb tych nie należy utożsamiać ze wszystkimi osobami uprawiającymi kaktusy w Polsce. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 20–22]

Dane historyczne, z zachowaniem zakresu zestawień. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 20–22]

Czasopismo jako miejsce wymiany wiedzy

W grudniu 1966 roku ukazał się pierwszy powojenny zeszyt Świata Kaktusów. Przyjęcie dawnego tytułu świadomie nawiązywało do tradycji przedwojennego towarzystwa. Redaktorami byli Zbigniew Prajer i Wiesław Wojnowski, a Zofia Kabiesz pełniła funkcję sekretarza redakcji. W 1967 roku wydano pięć zeszytów o łącznej objętości 200 stron. Publikowano wskazówki uprawowe, teksty o nazewnictwie i klasyfikacji, opracowania roślin rzadkich oraz wspomnienia starszych kolekcjonerów. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 20]

Czasopismo pośredniczyło także między polskim środowiskiem a zagraniczną literaturą. Udostępniano przekłady i przedruki dotyczące nowych rodzajów, rzadkich gatunków czy uprawy kaktusów mrozoodpornych. W lipcu 1967 roku Wiesław Wojnowski przedstawił polskie kaktusiarstwo czytelnikom niemieckojęzycznego Kakteen und andere Sukkulenten. Dwa lata później Prajer i Wojnowski opublikowali opis mammillarii nazwanej na cześć Józefa Bergera. Działalność wydawnicza obejmowała w ten sposób zarówno codzienną praktykę kolekcjonerską, jak i udział w dokumentowaniu różnorodności roślin. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 20–21]

Trudności organizacyjne i ciągłość spotkań

Problemy wydawnicze pojawiły się już w 1968 roku. Cofnięcie zgody na regularne wydawanie pisma wymusiło uzyskiwanie zezwoleń na poszczególne zeszyty. Ukazywały się one pod zmienionymi tytułami, przy zachowaniu ciągłej numeracji stron. W roczniku 1968 były to Informacja, Sprawozdanie i Informator. Powrót do tytułu Świat Kaktusów w 1971 roku nie zniósł obowiązku występowania o zgodę na każdy numer. Te zmiany mają znaczenie przy odszukiwaniu dawnych tekstów i kompletowaniu roczników. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 21–22]

Do ograniczeń administracyjnych dołączyły trudności finansowe, nieregularność publikacji i spadek liczby członków. Na zjeździe w 1972 roku prezesem ponownie wybrano Zofię Kabiesz, a następnie powierzono jej kolejną kadencję w 1975 roku. Mimo osłabienia organizacji udało się zorganizować II Międzynarodową Wystawę Kaktusów w 1976 roku. Ważną formą utrzymywania kontaktów stały się Ogólnopolskie Spotkania Miłośników Kaktusów, nazywane Kaktusiadami. W latach 1979–1986 odbyło się osiem takich spotkań. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 22]

Pamięć środowiska i przełom stuleci

W 1996 roku, na trzydziestolecie PTMK, wznowiono Rodzinę kaktusów Bergera w formie przedruku zachowującego treść i wygląd oryginału. Udostępnienie trudno osiągalnej książki przywróciło czytelnikom ważne źródło do historii polskiej uprawy. Od 2000 roku odbywały się majowe Wiosenne Spotkania Miłośników Kaktusów. Autorzy artykułu z 2010 roku odnotowali również wyrównanie opóźnień wydawniczych Świata Kaktusów i jego ukazywanie się dwa razy w roku w kolorowej szacie. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 23]

U schyłku okresu opisanego w artykule działało dziewięć oddziałów PTMK. Wymieniono Białystok, Gdańsk, Lublin, Łódź, Katowice, Poznań, Warszawę, Wrocław i Zieloną Górę. Większość organizowała coroczne wystawy. Autorzy wskazali też na rozbudowę polskojęzycznej literatury dzięki przekładom ponad 20 książek po wojnie oraz łatwiejsze kontakty i podróże zagraniczne. Informacje te przedstawiają sytuację znaną autorom opracowania z 2010 roku. Dalsze dzieje organizacji i jej obecna struktura wymagają osobnej dokumentacji. [Dubielecka i Wróblewski 2010, s. 23]